દિવાળી પૂરી થાય એટલે ઘણાને લાગે છે તહેવારો પૂરા થયા. પણ બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ માટે સાચો તહેવાર તો હવે શરૂ થાય છે.
ત્યાં ઘરના આંગણામાં લાઈટ ઉતરી જાય છે, પણ ઘાટ પર દીવા પ્રગટે છે. ત્યાં બજાર શાંત થઈ જાય છે, પણ નદી કિનારે ભીડ વધી જાય છે. ત્યાં ફટાકડાનો અવાજ બંધ થઈ જાય છે, પણ લોકગીતનો અવાજ શરૂ થઈ જાય છે.
આનું નામ છઠ છે.
છઠને સમજવી હોય તો કેલેન્ડરથી ન સમજાય. છઠને સમજવી હોય તો પાણીમાં ઉભા રહીને સમજાય. છઠને સમજવી હોય તો એક માની આંખમાં જોઈને સમજાય, જે ત્રણ દિવસથી કશું ખાધા વગર, પાણી પીધા વગર, માત્ર પોતાના પરિવારના સુખ માટે ઉભી છે.
*એક અલગ જ પૂજા*
ભારતમાં લગભગ બધી પૂજાઓમાં આપણે ભગવાનને મંદિરમાં બોલાવીએ છીએ. છઠમાં આપણે ભગવાન પાસે જઈએ છીએ. નદીએ જઈએ છીએ. તળાવે જઈએ છીએ. ખુલ્લા આકાશ નીચે ઉભા રહીએ છીએ.
અહીં મૂર્તિ નથી. અહીં ફોટો નથી. અહીં માત્ર સૂરજ છે. જીવતો સૂરજ. જેને આપણે રોજ જોઈએ છીએ, પણ ક્યારેય ધ્યાનથી જોયો નથી. છઠ એ દિવસ છે જ્યારે આપણે એ જ સૂરજને ધ્યાનથી જોઈએ છીએ.
પહેલા દિવસે ઘરની સફાઈ થાય છે. શરીરની સફાઈ થાય છે. મનની સફાઈ થાય છે. લસણ-ડુંગળી વગરનું સાદું ભોજન બને છે. એને નહાય-ખાય કહે છે.
બીજા દિવસે સાંજે ખીર બને છે. ગોળની ખીર. માટીના ચૂલા પર. આખો દિવસ ભૂખ્યા રહ્યા પછી એ ખીર પ્રસાદ બની જાય છે. એને ખરના કહે છે. ખરના પછી શરૂ થાય છે સૌથી કઠિન સમય. પાણી પણ નહીં. અન્ન પણ નહીં. સતત ૩૬ કલાક.
ત્રીજા દિવસની સાંજ એટલે સૌથી મોટી ક્ષણ.
*ડૂબતા સૂરજ ધીરે ધીરે ડૂબ જાયેગા…*
આખી દુનિયા ઉગતા સૂરજને વંદન કરે છે. નોકરી મળે તો ઉગતા સૂરજને, ધંધામાં નફો થાય તો ઉગતા સૂરજને, છોકરો પાસ થાય તો ઉગતા સૂરજને. પણ જે સૂરજ આથમી રહ્યો છે, એને કોણ યાદ કરે છે?
છઠ કરે છે.
સાંજે લાખો લોકો પાણીમાં ઉભા છે. હાથમાં વાંસનો સૂપ છે. એમાં નવા ફળ છે, શેરડી છે, નારિયેળ છે, અને ઘઉંના લોટમાંથી બનેલો ઠેકુઆ છે. સૂરજ ધીરે ધીરે નીચે ઉતરી રહ્યો છે. આકાશનો રંગ બદલાઈ રહ્યો છે. પાણીમાં સૂરજનું પ્રતિબિંબ હાલી રહ્યું છે.
આ ક્ષણે વ્રતી સૂરજને પાણી ચડાવે છે. એને અર્ધ્ય કહે છે. આ અર્ધ્ય માત્ર પાણી નથી. આ અર્ધ્ય એટલે કૃતજ્ઞતા. આખો દિવસ સૂરજે પ્રકાશ આપ્યો, એના બદલામાં આ પાણી. આખું વર્ષ સૂરજે જીવન આપ્યું, એના બદલામાં આ નમસ્કાર.
સૂરજ ડૂબે છે, પણ લોકોની આંખો ડૂબતી નથી. સૂરજ આથમે છે, પણ લોકોની શ્રદ્ધા આથમતી નથી. કારણ કે અહીં ડૂબવું એટલે હારવું નથી. અહીં ડૂબવું એટલે આરામ કરવો છે. સૂરજ પણ થાકે છે. સૂરજ પણ આરામ કરે છે. સૂરજ પણ કાલે ફરી આવવાનો છે.
માણસને આ વાત કોણ સમજાવશે? જે માણસ પોતાની નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થાય છે, એને લાગે છે એ ડૂબી ગયો. જે માણસનો ધંધો થોડો મંદ પડે છે, એને લાગે છે એ ડૂબી ગયો. જે માણસની ઉંમર વધે છે, એને લાગે છે એ ડૂબી ગયો. છઠ કહે છે – ના, તું ડૂબ્યો નથી. તું માત્ર સાંજે છે. સવાર આવવાની છે.
*સવારનો અર્ધ્ય : બીજી સવાર*
આખી રાત ઘાટ પર જ પસાર થાય છે. કોઈ ઘરે જતું નથી. ગીતો ગવાય છે. ભજનો ગવાય છે. બાળકો ઘાટ પર જ સૂઈ જાય છે. વૃદ્ધો ઘાટ પર જ બેસી રહે છે.
અને પછી સવાર થાય છે. પૂર્વ દિશામાં થોડો ઉજાસ દેખાય છે. પાણીમાં ઠંડક છે. હવામાં ભીનાશ છે. લોકો ફરી પાણીમાં ઉભા થઈ જાય છે. આ વખતે ઉગતા સૂરજની રાહ છે.
જેવો સૂરજની પહેલી કિરણ દેખાય, એવો જ આખો ઘાટ ગુંજી ઉઠે છે. ફરી અર્ધ્ય અપાય છે. ફરી પ્રાર્થના થાય છે. હવે વ્રત પૂરું થાય છે. પ્રસાદ વહેંચાય છે.
એક જ સૂરજને બે વાર અર્ધ્ય. એક વાર ડૂબતી વખતે, એક વાર ઉગતી વખતે. આમાં જ છઠનું આખું દર્શન છે. જેને ડૂબતી વખતે માન આપતા આવડ્યું, એને ઉગતી વખતે માન આપવાનો અધિકાર મળે છે. જે માણસ પોતાના વૃદ્ધ મા-બાપને સાચવે છે, એ જ માણસ પોતાના બાળકને સાચવી શકે છે. જે માણસ પોતાના અતીતને પૂજે છે, એ જ માણસ પોતાના ભવિષ્યને પૂજી શકે છે.
*બિહાર-યુપી માટે છઠ એટલે શું?*
બિહાર માટે છઠ એટલે ઓળખ. બિહારી દુનિયામાં ગમે ત્યાં હોય, છઠના દિવસે એ બિહારી છે. એના કપડાં બદલાઈ શકે છે, એની ભાષા બદલાઈ શકે છે, એની નોકરી બદલાઈ શકે છે, પણ છઠ ન બદલાય.
દિલ્હીમાં મજૂરી કરતો માણસ, મુંબઈમાં ટેક્સી ચલાવતો માણસ, સુરતમાં હીરા ઘસતો માણસ, પંજાબમાં ખેતી કરતો માણસ – બધા છઠ માટે એક જ વાત કહે છે – ઘરે જવું છે.
કારણ કે ઘરે એની મા રાહ જોઈ રહી છે. ઘરે એના ગામનું તળાવ રાહ જોઈ રહ્યું છે. ઘરે એના બાળપણની ગલી રાહ જોઈ રહી છે.
ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ ભાગમાં – બલિયા, ગાઝીપુર, દેવરિયા, ગોરખપુર, વારાણસી – ત્યાં છઠ એટલે સૌથી મોટો મેળો. ત્યાં દિવાળી કરતા છઠની તૈયારી વધારે હોય છે. ત્યાં લોકો નવા કપડાં દિવાળી માટે નહીં, છઠ માટે લે છે. ત્યાં લોકો ઘર દિવાળી માટે નહીં, છઠ માટે સાફ કરે છે.
સુરતમાં પણ હવે આ જ દ્રશ્ય દેખાય છે. તાપી નદીના કિનારે, વરાછાના તળાવે, અડાજણના ઘાટે, હજારો લોકો એક સાથે પાણીમાં ઉભા હોય છે. ગુજરાતી માણસ પણ ઉભો રહીને જોઈ રહ્યો હોય છે. એને ભાષા સમજાતી નથી, પણ ભાવ સમજાઈ જાય છે.
*આધ્યાત્મિક રીતે છઠ શું આપે છે?*
પહેલું – શરીરને આરામ. ૩૬ કલાક કશું ન ખાવું, કશું ન પીવું, એ શરીરને શુદ્ધ કરે છે. આજના ડોક્ટરો એને ડિટોક્સ કહે છે. છઠ સદીઓથી એ જ કરે છે.
બીજું – મનને સ્થિરતા. પાણીમાં ઉભા રહેવું, એક જ દિશામાં જોવું, એક જ વિચારમાં રહેવું, એ મનને એકાગ્ર કરે છે. આજના લોકો એને મેડિટેશન કહે છે. છઠ સદીઓથી એ જ કરે છે.
ત્રીજું – પરિવારને જોડાણ. છઠ એકલા નથી થતી. આખો પરિવાર ભેગો થાય છે. સાસુ-વહુ, નણંદ-ભોજાઈ, ભાઈ-બહેન, બધા એક જ ઘાટ પર હોય છે. એક જ સૂપ તૈયાર કરે છે. એક જ પ્રસાદ વહેંચે છે.
ચોથું – પ્રકૃતિ સાથે સંબંધ. છઠમાં પ્લાસ્ટિક નથી. છઠમાં મોટા લાઉડસ્પીકર નથી. છઠમાં કૃત્રિમ ફૂલ નથી. છઠમાં છે માટી, વાંસ, પાણી, ફળ, સૂરજ. જે વસ્તુ પ્રકૃતિએ આપી છે, એ જ વસ્તુ પ્રકૃતિને પાછી અપાય છે.
અને સૌથી મોટું – માને સન્માન. છઠ મોટે ભાગે સ્ત્રીઓ કરે છે. મા કરે છે. દાદી કરે છે. પત્ની કરે છે. આખો સમાજ એ દિવસે એ સ્ત્રીને માન આપે છે. એના પગે લાગે છે. એનો પ્રસાદ લે છે. જે સમાજમાં સ્ત્રીને રોજ માન નથી મળતું, એ સમાજમાં છઠના દિવસે સ્ત્રી જ દેવી બની જાય છે.
*છેલ્લી વાત*
છઠ પછી નૂતન વર્ષ સાચા અર્થમાં શરૂ થાય છે. દિવાળીએ આપણે ધનને યાદ કર્યું. છઠે આપણે જીવનને યાદ કર્યું. દિવાળીએ આપણે લક્ષ્મીને યાદ કરી. છઠે આપણે સૂર્યને યાદ કર્યો. દિવાળીએ આપણે ઘરને સજાવ્યું. છઠે આપણે આત્માને સજાવ્યો.
ડૂબતા સૂરજ ધીરે ધીરે ડૂબ જાયેગા… આ વાક્યમાં ડર નથી. આ વાક્યમાં ઉદાસી નથી. આ વાક્યમાં એક ભરોસો છે. સૂરજ ડૂબશે, પણ કાલે ફરી ઉગશે. આપણું જીવન પણ ડૂબશે, પણ કાલે ફરી ઉગશે. આપણી મુશ્કેલી પણ ડૂબશે, પણ કાલે ફરી ઉજાસ આવશે.
જેને આ ભરોસો આવી ગયો, એને છઠ સમજાઈ ગઈ.!જય છઠી મૈયા! જય સૂર્ય દેવ! જયમાતાજી!
*(લેખક:મહર્ષિ વિપુલ અંબાજીવાલા)*
"વંદે માતરમ ,ભારત માતાકી જય"
